ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਤਸਵੀਰ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੰਗਤ ਦਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਿਹਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਕਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਕਸਰ ਮੌਸਮਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੋਹੜੀ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ, ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿਠਿਆਈ ਵੰਡ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਆਮਦ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੰਢਮ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਆਸ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ, ਢੋਲ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੌਣਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਮੇਲੇ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮੇਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਗਤਕਾ, ਘੁੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਲੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਮੇਲੇ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪਸ਼ੂ ਮੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਊਠ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਥੇ ਲੋਕਗੀਤ, ਅਖਾੜੇ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਾਵਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਮਰਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਲੇ, ਗਿੱਧਾ, ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਸੂਟ ਤੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ, ਉਸਦੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਵਰਗ, ਹਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਸਤਕਲਾ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਖਿਡੌਣੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕੱਪੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਲੇਬੀਆਂ, ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਨ, ਚਾਟ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖਾਣੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਲੇ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਝੂਲੇ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਂਝ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧੜਕਨ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਰੰਗੀਨਤਾ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਿਲ ਵੀ ਸਦਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇਗਾ।